Wszyscy doskonale znamy to uczucie. I wszyscy pragniemy jak najszybciej się go pozbyć. Byle już. Byle dalej nie musieć tego znosić. Byle pozbyć się go. Chcemy uciec od strachu.

Pisałam już o nim, był gościem w jednej z odsłon alfabetu, ale cóż poradzić, skoro jest też stałym bywalcem w moim życiu. Zdążyłam go już całkiem nieźle poznać. Choć, wiecie jak jest - mimo, że szybko swych strachów się uczymy, to i tak zwykle są one bardziej podstępne i potrafią zaskoczyć lepiej niż pierwszy śnieg. Nasz umysł, oczywiście, zna całe mnóstwo wspaniałych (i czasami niezwykle fascynujących i pomysłowych) sposobów na to, by się przed nimi bronić. Nie mogłoby być inaczej, bo przecież z jego perspektywy każdy lęk to sprawa życia i śmierci. Tworzy iluzje, i zniekształca rzeczywistość, nie pozwalając nam dostrzec tego, co potencjalnie mogłoby przyprawić nas o szybsze bicie serca i uruchomienie reakcji walki i ucieczki. Bywa i tak, że lęk podświadomie zamieniamy na strach - ryzykujemy, stawiamy wszystko na jedną kartę, robimy rzeczy szalone, a wszystko po to, by pozbyć się tego uczucia, jednego z najbardziej dyskomfortowych i sprawiających ból. Świadomie również walczymy z nim na różne sposoby. Ja na przykład wróciłam do medytacji, ale miewam również i bardziej destrukcyjne sposoby radzenia sobie. 

Wszystkie te działania najczęściej jednak sprowadzają się ostatecznie do pewnej natarczywej idei, która nie daje spokoju. Nie chcę się bać. Nie chcę tego czuć. Dlaczego znów te drżące dłonie, dlaczego rozbiegane myśli? Czemu nie mogę po prostu żyć? Bez niego. Robić wszystkie te wspaniałe rzeczy, które oglądam zza ekranu smartfona, a które dla innych są pewnie największą radością, bez krzty strachu. Dlaczego nie mogłoby być łatwo? Jak nauczyć się żyć bez lęku?

Łapałam się na tej gonitwie umysłu nie raz, i pewnie jeszcze wielokrotnie w ten schemat popadnę, ale wczoraj nieśmiało zakiełkowała we mnie nowa myśl. Ożywcza, dająca wolność. I rosnąca w siłę.  Bo o ile już jakiś czas temu zdałam sobie sprawę z iluzji, jaką jest pogląd, że to wszystko złe spotyka tylko mnie, że tylko ja się tak czuję i że ci anonimowi inni na pewno tak nie mają, o tyle nigdy wcześniej nie zadałam sobie następującego pytania. Dlaczego miałabym chcieć iść przez życie całkowicie bez lęku? Czy wtedy też wszystkie te rzeczy i działania, które poprzedza strach, dawałyby mi tyle satysfakcji i radości? Gdzie wtedy byłoby główne źródło mojego poczucia skuteczności, wiary w siebie, dumy, skoro do tej pory największe "zasilanie" daje mi pokonywanie wszelkich obaw - począwszy od tych malutkich, jak załatwianie czegoś poprzez rozmowę telefoniczną (no błagam, kto robi to bez nieprzyjemnego uczucia niepokoju, no!), aż po te sporego kalibru, jak pierwsza podróż samolotem.

Nie można uchronić się przed strachem, nie chroniąc się równocześnie przed doświadczaniem uskrzydlającej wolności, niewypowiedzianej radości i piękna. Tak samo jak nie można wykluczyć "negatywnych" emocji, nie tracąc równocześnie zdolności doświadczania tych przyjemnych. 

Nasza codzienność jest mozaiką chwil, a my składamy się ze sprzeczności. Z bieli, z czerni, z niezliczonych szarości, ale i całej palety najpiękniejszych barw. 

Skąd możemy wiedzieć, czy bez tak istotnego elementu jakim jest lęk, cała ta chaotyczna, lecz jakże wspaniała układanka życia nie stałaby się jałowa? Skąd wiemy, że bez strachu, którego pragniemy się pozbywać i którego nie chcemy czuć, nie byłoby w nas pustki? 

Może to właśnie dzięki niemu, na przekór wszystkiemu, bywa najpiękniej?


PS. Mam oczywiście na myśli taki poziom lęku, na którego doświadczanie jesteśmy narażeni wszyscy w toku życia, a który nie utrudnia codziennego funkcjonowania przez dłuższy czas i w dużym stopniu. W żadnym razie nie namawiam do biernego poddania się lękowi, który powoduje chroniczne cierpienie - w takim wypadku namawiam do skorzystania z profesjonalnej pomocy! 

Ta odsłona alfabetu będzie bardzo na czasie. 

Nic mi ostatnio nie zaprząta umysłu bardziej, niż hasła wszelakie na literę "o". Odpoczynek (o którym poczytacie u Kaliny!), bo uczelnia zmusza mnie do zrewidowania sposobu, w jaki powinnam odpoczywać, by ten czas, który mam dla siebie (=niedługi) faktycznie odczuć jako odpoczynek. O odporności mogłabym Wam napisać poemat, tyle się w ostatnim czasie naczytałam o limfocytach, przeziębieniach i innych przyjemnościach. Odpuszczę więc sobie ten temat i...właśnie tym się zajmę. Odpuszczaniem.

W spisie postów, pod datą 30.09, widnieje tytuł "O utraconym". Jedna z moich pierwszych frustracji, wersja robocza, nigdy niedokończona - miała nie ujrzeć światła dziennego, bo myśli nie chciały współgrać ze słowami, zdania urywały się w połowie, wątek umykał. Jednak teraz, próbując przygotować się do nowego wpisu z tej serii, przyjrzałam mu się z innej perspektywy. Być może wcale nie chciałam wtedy pisać o tym, co utraciłam. Może chciałam napisać o tym, jak długo zajęło mi, by tamten czas utraty odpuścić - sobie i innym.

Te kilka lat temu, prócz wagi, straciłam przede wszystkim czas. Niezły kawałek życia, w którym powinnam doświadczać i szukać siebie. Ale przecież wcale nie musiałam chorować, by go utracić. Ba, każdego dnia, miesiąca i roku tracimy. Czasem jesteśmy za tę utratę współodpowiedzialni, czasem nie. Ja jednak czułam się mocno winna za swoje straty i za nic nie umiałam sobie tych chwil wybaczyć, które w mej wyobraźni jawiły się jako szanse, których nie odzyskam i piękne chwile, których nie doświadczę.

I tak jakoś, od jednych rozmyślań do drugich, między złością a smutkiem, że przepadł mi tamten okres beztroski i że już do niego nie powrócę, przyszła myśl inna, początkowo niezdecydowana i mało wyraźna. Rosła, nabierała sił, aż w końcu zdałam sobie sprawę, że bez tego ani rusz. Jeśli nie odpuszczę, nie dam temu odejść, nie pogodzę się z szesnastoletnią sobą - będę stać w miejscu. A to może boleć bardziej niż proces odpuszczania i wybaczania sobie swej przeszłości.

Niemniej, to proces niełatwy. Bo co jeśli kurczowe trzymanie się tego, co było, tkwienie w krzywdzących relacjach, podtrzymywanie złości do siebie to jedyne co znamy? Co jeśli zdaje nam się, że to przecież my - że nie wiemy kim jesteśmy bez codzienności przepełnionej zmaganiami? Jak często słyszysz słowa pokroju "Daj spokój, odpuść sobie! To nie jest tego warte!" A gdy pytasz jak, dostajesz wspaniałomyślną odpowiedź "Po prostu przestań o tym myśleć". Nie tędy droga.
Odpuszczanie nie oznacza pozbywania się. Odpuszczanie to raczej akceptacja, wybaczanie i godzenie się. Nie zakłada jednak bierności - to godzenie się daje wolność i przestrzeń, która aż prosi się o spożytkowanie na coś nowego. Pięknego.


Czasem, by za kilka lat nie rozgrzebywać swej przeszłości i nie trudzić się nad puszczaniem jej wolno, trzeba odpuścić sobie tu i teraz. Myśli, które krzyczą, że musisz więcej i lepiej, by cokolwiek znaczyć. Bezustanną presję, która śle komunikat, że świat się rozpadnie, gdy Ty nie wykonasz swej pracy jak należy. Złość na siebie za to, że czasem boisz się irracjonalnych rzeczy, że nie umiesz odważyć się na coś, co dla innych jest chlebem powszednim.
Przestrzeń na błędy. Pozwolenie sobie na to, by po prostu być. Z całą swą nieporadnością, niedoskonałością i upadkami. Odpuszczenie tego, co utracone. Dla odzyskania siebie.

Miałam nadzieję, że uda mi się napisać dla Was więcej wpisów w ostatnim czasie. Niestety - znów odzywam się dopiero po miesiącu, przychodząc z kolejną literą alfabetu. Bardzo chciałabym być tutaj częściej, rozwijać swoją blogową działalność, lecz czasem życie i codzienne sprawy pochłaniają na tyle, że trudno mi wygospodarować przestrzeń na pisanie. Wierzę jednak, że nie zapomnicie o moich miejscach w sieci, a sama wygospodaruję czasem chwilę na przełożenie swych spostrzeżeń i refleksji w słowa. Niemniej jednak - ten jeden wpis zawsze pojawić się musi. Bo zależy mi na tej tematyce, bo chcę dzielić się z Wami sposobami na lepsze bycie w Świecie, bo pragnęłabym, by zdrowiu psychicznemu przypisywano większe znaczenie. Jestem więc i podejmuję październikowe hasło - koniecznie sprawdźcie też, co Kalina ma dla Was.

Zatrzymajmy się na moment - czy kiedykolwiek zastanawiałeś się nad tym, czym jest dla Ciebie nadzieja? Jaka ona jest? Jak duże znaczenie ma w Twoim życiu, jaką wartość jej przypisujesz, w jakich sytuacjach z nadziei korzystasz?

Przyznam szczerze, że sama zderzyłam się z nadzieją dopiero w zeszłym roku. Dzięki kursowi psychologii pozytywnej miałam okazję uświadomić sobie, że ja przecież totalnie nieświadomie miewałam (lub nie) nadzieję i bezwiednie używałam sformułowań w stylu zdania, którym rozpoczęłam ten post. A już na pewno nie zdawałam sobie sprawy z istotności, ba, z mocy, jaką potrafi ofiarować nadzieja. Ale, ale. Wszystko po kolei.

Zacznijmy od faktu, iż nadzieja w naszej kulturze postrzegana jest dwojako - wszyscy doskonale znamy powiedzenie sugerujące, że tylko głupi porywają się na to, by mieć nadzieję. Zaś na samym dnie Puszki Pandory znajdowała się właśnie ona - gdy całe zło i nieszczęście spłynęło na świat, to nadzieja miała pozostać, by...no właśnie, w jakim celu? By łagodzić cierpienie i dawać siłę do działania, czy raczej zaciemniać trzeźwe spojrzenie na rzeczywistość i karmić złudzeniami, dając przyzwolenie na pozostawianie wszystkiego w rękach losu? 

Uwaga, uwaga, czas na ulubione hasło psychologów: to zależy. 

Nadzieja jest niejednoznaczna. Jest procesem, który w biegu życia rozwija się wraz z nami, od naiwnej i całkowitej ufności, po tę realistyczną, dojrzałą. Jest zarówno stanem jak i cechą osobowości, może być ogólna lub specyficzna, pasywna (gdy jest właśnie taka, czyli zakłada naszą zależność od losu, aka "będzie dobrze i już", a do tego ogólna, czyli "mamy nadzieję, że będzie dobrze" - pojawia się pewne ryzyko, bo brak precyzji i jakiejkolwiek aktywności z naszej strony sprawia, że łatwo taką nadzieję zawieść) lub aktywna. Ja jednak chciałbym skupić się najbardziej na czymś innym - otóż, nadzieję często przeciwstawiamy lękowi.

Lęk nas zamyka - na świat, na bliskich, na wskazówki, które mogłyby sugerować poprawę sytuacji. Kieruje naszymi zachowaniami, nakręca spiralę negatywnych myśli, generuje destrukcyjne przekonania. Lęk nie jest też obojętny naszemu ciału - spina mięśnie, żołądek wiąże w supeł, słowem - uruchamia kaskadę reakcji, które mają wpływ zarówno natychmiastowy, jak i długotrwały. Lecz jeśli w pewnym momencie - lęku, ale i smutku, żałoby, trudnej sytuacji - pojawi się światełko, choćby niemrawe - połowa drogi za nami.
Od tego się zaczyna - sama pamiętam doskonale czas, kiedy nadzieję faktycznie traktowałam jako matkę głupich i nie wierzyłam, że pewnego dnia będę mogła jeść pizzę z uśmiechem, a wieczorem wciąż patrzeć na swoje ciało podczas kąpieli z wdzięcznością i miłością. Pewnego dnia jednak zauważyłam tę małą iskierkę, która zdołała przebić się do mej świadomości. Że życie może być fajne. Że mogę podróżować, uczyć się, kochać i być kochaną. Że jeszcze tyle wspaniałych chwil przede mną. Że warto o to zawalczyć. Nadzieja jest wyjątkiem pośród wszelkich emocji nazywanych potocznie pozytywnymi, bo nie pojawia się wtedy, gdy dzieje się dobrze - wręcz przeciwnie. Wymaga więc wysiłku. Ale równocześnie, to właśnie ona daje nam niezwykłą szansę - nadzieja otwiera, stopniowo wyzbywa się filtrów nałożonych na nasze zmysły przez strach, pozwala dostrzec możliwości. Motywuje i przepełnia nasze ciało energią. A nawet pozwala mu się regenerować w chorobie!
Richard Snyder, autor poznawczej teorii nadziei, w swej publikacji przytacza krótki dialog między dwoma lekarzami-onkologami. Jeden z nich narzekał, że zupełnie nie rozumie jak to się dzieje - podają pacjentom te same leki, warunki też są identyczne, a jednak, on ma na "swym koncie" jedynie 22% wyleczonych, zaś jego rozmówca aż 70% sukcesów. Towarzysz odpowiedział, że owszem, z jedną różnicą: ten drugi stosuje Etoposide, Platinol, Oncovin i Hydroxyurea, co nazywa w skrócie EPOH, on zaś podaje swym pacjentom HOPE, podkreślając, że jest to metoda eksperymentalna i ma wiele skutków ubocznych, lecz podkreśla, że mają naprawdę dużą szansę, bo w swej historii ma już wiele przypadków całkowitego wyleczenia. 

Snyder nadmienia, że to historia prawdziwa. A ja jestem w stanie mu uwierzyć, bo wiem, jaką moc mają nasze umysły. Wiem, jak silna może być destrukcyjność pewnych myśli powtarzanych miesiąc za miesiącem. Dlaczego więc w drugą stronę miałoby nie być tak samo? 

Hoping = coping. 

Nawet w sytuacji pozornie beznadziejnej. Sama świadomość, że w końcu i to minie - to już nadzieja. A ta pozwala nam widzieć więcej. 

Początek jesieni to bardzo dobry czas, by napisać dla Was co nieco o białych niedźwiedziach, Tołstoju i tragedii szekspirowskiej. Idealny, bo to właśnie wtedy zwykliśmy okropnie marudzić na pogodę, pogrążać się w dobijających myślach podczas długich, ciemnych wieczorów, a do tego brak słońca nie sprzyja poziomowi serotoniny i dopaminy, co może skutkować obniżonym nastrojem i rozgrzebywaniem starych ran. W tej wrześniowej odsłonie alfabetu opowiem Wam więc o czymś, co i dla mnie było niezwykle ważnym odkryciem, czego wciąż się uczę i co służy mi w sytuacjach, gdy mój umysł nie chce przystopować, pracując na pełnych obrotach nad natrętnymi myślami. 

Daniel Wegner, amerykański psycholog, miał szczęście. I dużą dawkę intuicji. Potrafił bowiem w świetny sposób wykorzystać poznaną przypadkiem historię o Lwie Tołstoju, który to miał niedobrego starszego brata. Niedobry brat kazał pisarzowi siedzieć w kącie, aż przestanie myśleć o białym niedźwiedziu. Nie mam pojęcia dlaczego, skąd ten pomysł i czemu mały, biedny Tołstoj miałby o nim w ogóle wcześniej myśleć. Ale, kiedy brat wrócił, jego podopieczny wciąż, jak sparaliżowany, siedział w kącie, nie mogąc zatrzymać myśli o białym niedźwiedziu. O co chodzi? Czemu mielibyśmy nie umieć kontrolować własnych myśli, skoro nasze umysły potrafią działać cuda? Wegner postanowił udzielić odpowiedzi na to pytanie, przeprowadzając eksperyment niemal identyczny jak sytuacja braci - badani otrzymali instrukcję, by myśleć o czym tylko zechcą, oprócz białych niedźwiedzi. Brzmi to śmiesznie, owszem, ale przez 15 minut większość z nich za nic nie potrafiła się od polarnych misiów uwolnić. Przestaje być śmiesznie, gdy uświadomimy sobie, że taki sam efekt dotyczy każdych innych myśli - od rzucania palenia, diety, bezsenności i rozstania aż po depresję, stany lękowe i zaburzenia odżywiania. Efekt odbicia - jak Wegner nazwał natrętne myśli, które usiłujemy tłumić, powracające jak bumerang - dotyczy każdego z nas. I sprawia, iż musimy znacznie zmienić nasze dotychczasowe postrzeganie samokontroli.

Krótkie wyjaśnienie, jak to się właściwie w naszym umyśle rozgrywa. Usiłując stłumić jakąś myśl, wysyłamy sygnały do systemu działającego świadomie i celowo - ten usiłuje nakierować naszą uwagę na cokolwiek innego, byle nie na niedźwiedzie. Wymaga on sporych zasobów i energii, tak jak i większość procesów samokontroli. Drugi system zaś jest automatyczny i w dużej mierze nieświadomy, nie wymaga więc żadnego wysiłku - zajmuje się on wyszukiwaniem dowodów na to, że właśnie myślimy lub czujemy to, o czym myśleć i czego czuć sobie zabroniliśmy. To taki nasz ostrzegacz, który głośno krzyczy, gdy napotyka się na cokolwiek, co mogłoby w nas te zabronione myśli wzbudzić. Czyli...wszystko? Przeszukując otoczenie, system ostrzegający ciągle nam przypomina o zakazanych treściach. W dobrej wierze, oczywiście - i tutaj rozgrywa się tytułowa antyczna tragedia. Twój umysł, chcąc Cię chronić przed niepowodzeniem i zagrożeniem, prowadzi Cię wprost do niego. 

Niechciana myśl ciągle krąży w naszym umyśle, co powoduje, że coraz mocniej zaczynamy w nią wierzyć - zwykliśmy zakładać, że to, co myślimy, jest ważnym źródłem informacji, tym bardziej, gdy pojawia się tak często. I tak tworzy się błędne koło, którego nie potrafimy zatrzymać, bo wydaje nam się, że kontrola to jedyne możliwe rozwiązanie - coś więc musi być z nami nie tak. No bo jak bardzo beznadziejny muszę być, skoro nawet głupiej i irracjonalnej myśli nie potrafię zatrzymać? Jak widzicie - wszyscy tak mamy. I to wcale nie przejaw naszej beznadziejności, a troski systemu ostrzegającego, z którym po prostu musimy nauczyć się obchodzić, by przykre, dręczące i trudne myśli nie wracały jak bumerang. 

Świetnie. Tylko jak to zrobić?

Poddać się. Ale najpierw pozbyć się stereotypowego i pejoratywnego postrzegania znaczenia tego słowa. 

Poddać się, to znaczy dać sobie pozwolenie na przeżycie i wyrażenie myśli, uczuć, emocji, obaw i lęku, które nas napastują. Co ważne - bez konieczności uznawania tego za prawdę i rzeczywistość! W innym badaniu Wegner pokazał, że ludzie usiłujący odpychać od siebie samokrytyczne myśli typu "ludzie na pewno uważają mnie za głupią", samoocena i samopoczucie spadają szybciej niż gdy osoby te otwarcie rozważają te myśli i wyrażają je w rozmowie. Tłumienie każdego niepokoju znajduje również swój wyraz w ciele - wyniki licznych badań wykazują, że nasila to zaburzenia lękowe, obsesje, kompulsje oraz zespół stresu pourazowego. 

Obserwacja i akceptacja. Bez dalszych rozważań daję Wam przepis na rozejm z samym sobą. Zauważanie natrętnych myśli, nawet tych przerażających, akceptacja tego, że pojawia się lęk, nawet ten irracjonalny. Nie od razu prowadzi to do pozbycia się myśli i uczuć wywołujących cierpienie. Daje jednak coś znacznie istotniejszego - poczucie, że z tym wszystkim jesteśmy w stanie sobie poradzić. To zaś zaprowadzi do zrozumienia, że nasze wewnętrzne doświadczenia - coś, przed czym tak usilnie zwykliśmy się bronić - w rzeczywistości nie istnieje i do świadomości, że myśl potrafi być jak piosenka, która utkwiła nam w głowie bez większej przyczyny, za nic nie chce odpuścić i niekoniecznie coś znaczy.

Koniec z ciągłą walką. Koniec z antyczną tragedią. Pozwól sobie przeżywać, płakać, czuć ból, lęk i tęsknotę. Mów o tym. I sobie myśl o białych niedźwiedziach do woli. 

(Ale pamiętaj, że nie jesteś swoją myślą! W czym wspaniale pomóc może medytacja, o której przeczytacie u Kaliny - o jej medytacyjnej drodze, czym ta medytacja tak właściwie jest i co nam daje. A jeśli chcecie szerzej zapoznać się z tematem uważności i jej praktykowaniem - zapraszam na swój wiosenny wpis w tym temacie)